Πριν κάνα εξάμηνο είχα γράψει 2-3 αράδες για το τι σημαίνει να γνωρίζουμε κάτι. Όποιος ενδιαφέρεται, είναι εδώ: viewtopic.php?f=143&t=2706
Σχόλιο με το σχόλιο σε κάποια στιγμή η κουβέντα είχε πάει λίγο παραδίπλα και είχα διαφωνήσει με τον παλιό συνφορουμίτη Ελβετό (γύρνα πίσω ή έστω τηλεφώνα) σχετικά με το τι θα πει να είναι κάποιος έξυπνος ή τι είναι νοημοσύνη γενικότερα. Είναι ένα θέμα για το οποίο ομολογώ δεν είχα καμία ιδιαίτερη γνώση όμως ήξερα πως η "ευφυια" έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν για ζοφερούς σκοπούς. Δεν θα ξεχάσω ποτέ στη ζωή μου τον συνφορουμίτη που είχε δηλώσει ότι οι λευκοί αθλητές είναι πιο έξυπνοι γιατί είναι λιγότερο αθλητικοί και άρα πρέπει να επιβιώσουν αλλιώς.
Τέλος πάντων, τι πιο λογικό από το να περάσω 4-5 μήνες διαβάζοντας για το θέμα και οργανώνοντας μία περίπου τεκμηριωμένη άποψη την οποία δεν ζήτησε κανείς; Το ποστ αυτό βγήκε πραγματικά τεράστιο οπότε θα το κόψω σε μέρη. Στο πρώτο μέρος Θα γράψω γύρω από ένα βιβλίο, το "The Bell Curve" το οποίο επικαλούνται πολλοί όταν αναφέρονται σε θέματα κληρονομηκότητας και νοημοσύνης. Έκατσα και το διάβασα ώστε να μη φάτε εσείς το σκατό. You're welcome. Στο δεύτερο μέρος θα μιλήσουμε για γενετική και πιο "στέρεη" επιστήμη. Στο τρίτο μέρος θα δούμε τι μας λένε κάποιοι αγαπημένοι σας στοχαστές για τη νοημοσύνη ενώ στο τέλος θα πιάσουμε τον μύθο της αξιοκρατίας (και θα βάλουμε λιγάκι AI).
Μία μικρή διευκρίνηση: στην πορεία αυτής της (ας το πούμε) μελέτης, έχει γίνει χρήση του ChatGPT ειδικά στην αρχή όταν προσπαθούσα να βρω τις σημαντικές αναφορές και μελέτες στον χώρο. Παρ΄όλα αυτά έκατσα και τις διάβασα ολόκληρες. Φυσικά, υπάρχουν προσωπικά biases στην ερμηνεία αν και προσπαθώ πάντα να παρουσιάζω τα αποτελέσματα ως έχουν. Προσπάθησα να βρω ελληνικές έννοιες για διάφορους όρους ώστε να διαβάζεται πιο εύκολα το κείμενο αν και σε μερικά σημεία μπορεί να φαίνεται λίγο cringe
Όπως πάντα, στοιχειοθετημένη κριτική είναι πάντα ευπρόσδεκτη όπως και σχόλια πάνω στο ύφος/γράψιμο
Εισαγωγή
Στην εποχή μας (πιο πολύ από παλαιότερα) η λέξη νοημοσύνη έχει καταντήσει να σημαίνει είτε "υψηλό IQ" είτε “καλή βαθμολογία σε τεστ". Πίσω όμως από την άνεση με την οποία μετράμε, συγκρίνουμε και αξιολογούμε ανθρώπους, κρύβεται ένα από τα πιο βαθιά, δύσκολα και φιλοσοφικά ερωτήματα: τι θα πει να είσαι έξυπνος; Είναι η σκέψη μια αριθμητική ικανότητα; Είναι ταλέντο; Είναι αρετή; Ή μήπως είναι απλώς το όνομα που δίνουμε στους νικητές εκ των υστέρων;
Θα κάνω μια προσπάθεια να εξετάσω τη νοημοσύνη από όλες τις μεριές που μπορούσα να σκεφτώ: γενετική, ψυχολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία και θα βάλω λίγη τεχνητή έτσι για να έχει buzzwords το κείμενο. Δεν θα ψάξω να δώσω έναν "σωστό ορισμό", αλλά να δω πώς οι τρόποι με τους οποίους μιλάμε για τη νοημοσύνη επηρεάζουν τις ζωές μας πολύ πιο απ’ όσο νομίζουμε.
The Bell Curve: Μια φιλοσοφική και ψυχολογική αποδόμηση
Το The Bell Curve (1994) των Richard Herrnstein και Charles Murray είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα βιβλία των τελευταίων δεκαετιών. Οι συγγραφείς υποστήριξαν ότι η νοημοσύνη και συγκεκριμένα το IQ είναι ο βασικός παράγοντας που καθορίζει τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Επιπλέον, ισχυρίστηκαν πως το IQ είναι σε μεγάλο βαθμό κληρονομικό, σταθερό, και άνισα κατανεμημένο ανάμεσα σε φυλετικές ομάδες. Εν ολίγοις: όποιος γεννιέται με "χαμηλό IQ", ας μην περιμένει πολλά από τη ζωή. Και όποια κοινωνική πολιτική προσπαθεί να αλλάξει αυτό το δεδομένο, είναι μάταιη. Ή, όπως θα το έλεγαν οι ίδιοι, "αντιεπιστημονική".
Δεν χρειάζεται καν να σας πω ότι αυτή η θεωρία στηρίζεται σε παρερμηνεύσεις, στατιστικά τεχνάσματα και φιλοσοφικά άλματα πίστης. Παρακάτω ακολουθεί μια αναλυτική αποδόμηση των βασικών αξόνων του έργου, με βάση τη σύγχρονη ψυχολογία και τη φιλοσοφία.
Τι είναι η "νοημοσύνη"; (Και γιατί δεν είναι ένας αριθμός)
Οι συγγραφείς βασίζονται στον λεγόμενο γενικό παράγοντα νοημοσύνης (g), ένα στατιστικό κατασκεύασμα που προκύπτει από τη συσχέτιση επιδόσεων σε διαφορετικά τεστ. Υποστηρίζουν ότι το IQ μετρά με αξιοπιστία αυτόν τον παράγοντα και άρα αποκαλύπτει τη "γνωστική αξία" ενός ανθρώπου. Όμως η ψυχολογική κοινότητα απέχει έτη φωτός από μια τόσο μονοδιάστατη θεώρηση. Ο Howard Gardner (1983) προτείνει τις πολλαπλές νοημοσύνες: γλωσσική, χωρική, μουσική, κιναισθητική, διαπροσωπική, ενδοπροσωπική κλπ. Άλλος γράφει ποιήματα, άλλος επιδιορθώνει αυτοκίνητα με κλειστά μάτια, άλλος στέλνει μία μπάλα με 100 χμ/ώρα σε ένα παραθυράκι 2x2 από τα 30 μέτρα. Και όμως, όλοι είναι ευφυείς με τον δικό τους τρόπο. Ο Robert Sternberg (1985) προτείνει την τριαρχική θεωρία: αναλυτική, δημιουργική και πρακτική νοημοσύνη. Μόνο η πρώτη σχετίζεται με το IQ. Οι άλλες δύο, δηλαδή η φαντασία και η "κοινή λογική", είναι αόρατες για τα τεστ.
Αναφορές:
* Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences.
* Sternberg, R. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence.
Φιλοσοφικά, η αντίληψη ότι η νοημοσύνη είναι μια "ουσία" με σταθερή τιμή παραπέμπει σε ουσιοκρατική θεώρηση (essentialism) δηλαδή την ιδέα ότι το ποιοι είμαστε καθορίζεται από κάποιο εσωτερικό χαρακτηριστικό. Ο Αριστοτέλης θα διαφωνούσε. Η ανθρώπινη αξία, για εκείνον, σχετίζεται με την καλλιέργεια αρετών και τη συμμετοχή στην πόλις και όχι με το πόσο γρήγορα βρίσκουμε ποιος αριθμός είναι ο επόμενος στη σειρά.
Κληρονομικότητα και το "γονιδιακό" λάθος
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα του βιβλίου είναι ότι το IQ είναι κατά 40%-80% κληρονομήσιμο. Άρα, υποστηρίζουν οι συγγραφείς, οι ατομικές διαφορές (και ίσως και οι "φυλετικές"), είναι σε μεγάλο βαθμό γενετικά καθορισμένες. Εφόσον το "έχεις ή δεν το έχεις", τότε τα κοινωνικά προγράμματα δεν έχουν και μεγάλη χρησιμότητα. Όμως αυτό αποτελεί θεμελιώδη παρανόηση του όρου "κληρονομικότητα". Το ποσοστό αυτό αφορά την ποικιλία των αποτελεσμάτων μέσα σε έναν πληθυσμό, και μόνο σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Δεν λέει τίποτα για το αν ένα χαρακτηριστικό είναι "γενετικά προκαθορισμένο". Η έρευνα στο Eric Turkheimer et al (2003) έδειξε ότι η κληρονομικότητα του IQ μειώνεται δραματικά σε παιδιά από φτωχές οικογένειες. Δηλαδή, όταν οι συνθήκες είναι δύσκολες, η επίδραση του περιβάλλοντος υπερκαλύπτει τα γονίδια. Όταν όλα πάνε καλά, τότε η γενετική παίζει περισσότερο ρόλο. Επιπλέον, το "φαινόμενο Flynn" καταγράφει σταθερή αύξηση των IQ scores παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί γονιδιακά. Άρα; Το IQ επηρεάζεται σημαντικά από τη μόρφωση, τη διατροφή, την πολυπλοκότητα της καθημερινότητας. Mε άλλα λόγια, από την κουλτούρα και την ιστορία.
Ενδεικτικές αναφορές:
* Turkheimer, E. et al. (2003). Socioeconomic status modifies heritability of IQ in young children.
* Flynn, J. (2007). What is Intelligence?.
* Scarr, S. & Weinberg, R. (1992). The Minnesota Transracial Adoption Study.
Η Susan Oyama (1985), στο έργο της The Ontogeny of Information, υποστηρίζει πως δεν υπάρχει "ξεκάθαρος" διαχωρισμός ανάμεσα σε γονίδια και περιβάλλον και κάθε ιδιότητα είναι το αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης. Και ο Αριστοτέλης, αν και χωρίς DNA τεστ, είχε πει (σε λίγο ελεύθερη ερμηνεία) ότι η δύναμις δεν είναι πεπρωμένο, η ενέργεια (το τι κάνεις με αυτή) είναι που μετρά.
Η υπερτίμηση του IQ ως προγνωστικός δείκτης
Το The Bell Curve υποστηρίζει ότι το IQ προβλέπει καλύτερα από κάθε άλλο παράγοντα την επιτυχία στη ζωή: σταδιοδρομία, εισόδημα, εγκληματικότητα (!), και ακόμη και τον κίνδυνο πρόωρης γέννας. Η αλήθεια είναι πως το IQ συσχετίζεται με τις σχολικές επιδόσεις και την "παραδοσιακή" επιτυχία (Deary et al. 2007). Όμως η συσχέτιση δεν σημαίνει αιτιότητα. Άπειροι κοινωνικοί παράγοντες συνυπάρχουν με το IQ όπως παιδεία, υποστήριξη από το σπίτι, υγεία, προσδοκίες των δασκάλων κλπ.
Ο James Heckman, νομπελίστας οικονομολόγος, έδειξε ότι το IQ δεν είναι καλύτερος προγνωστικός δείκτης από την επιμέλεια ή τις κοινωνικές δεξιότητες. Η Angela Duckworth (2005) επιβεβαίωσε ότι η αυτοπειθαρχία προβλέπει την επιτυχία στο σχολείο καλύτερα από το IQ.
Ενδεικτικές αναφορές:
* Deary, I. et al. (2007). Intelligence and educational achievement.
* Duckworth, A. & Seligman, M. (2005). Self-discipline outdoes IQ in predicting academic performance.
* Heckman, J. (1995). Lessons from The Bell Curve.
Ο Foucault, στο Discipline and Punish, θα έλεγε πως η κοινωνία αναζητά αριθμούς για να επιτηρεί και να ιεραρχεί. Και η Martha Nussbaum, με την προσέγγιση των "δυνατοτήτων" (capabilities), θα έλεγε ότι η ανθρώπινη αξία δεν χωρά σε ένα τεστ πολλαπλών επιλογών.
Φυλή και νοημοσύνη: η επιστημονικοφανής προκατάληψη
Το πιο εμπρηστικό (δεν ξέρω αν είναι η κατάλληλη λέξη αυτή) σημείο του The Bell Curve είναι η αναφορά στις φυλετικές διαφορές στο IQ, με την "υποσημείωση" ότι μπορεί να έχουν γενετική βάση. Εδώ θα το κάνω λίγο λιανά:
Δεν υπάρχει καμία σοβαρή επιστημονική ένδειξη ότι οι φυλετικές διαφορές στο IQ είναι γενετικής φύσης και η American Psychological Association (APA) το έχει τονίσει ήδη από το 1996 στην έκθεσή της Intelligence: Knowns and Unknowns.
Οι διαφορές που παρατηρούνται σχετίζονται με ανισότητες πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση, φτώχεια, περιθωριοποίηση, προκατάληψη, stereotype threat, και πολιτικές διακρίσεις. Η Naomi Zack, φιλόσοφος της επιστήμης, επισημαίνει ότι οι φυλετικές κατηγορίες δεν αντιστοιχούν σε βιολογικές οντότητες, αλλά σε κοινωνικές κατασκευές με πολιτικό φορτίο.
Το τελευταίο μέρος του βιβλίου ανοίγει τον ασκό του Αιόλου. Αφού το IQ είναι σταθερό και άνισα κατανεμημένο, γιατί να επενδύουμε στην κοινωνική ισότητα; Μήπως καλύτερα να αφήσουμε την "φυσική" ιεραρχία να κάνει τη δουλειά της; Εδώ έχουμε ένα κλασικό παράδειγμα του naturalistic fallacy. Το ότι κάτι "είναι" έτσι, δεν σημαίνει ότι "πρέπει" να είναι έτσι. Ο Rawls, στο A Theory of Justice, τόνισε ότι η κοινωνία δεν πρέπει να ανταμείβει τους ανθρώπους επειδή γεννήθηκαν με προνόμια (είτε αυτά λέγονται πλούτος είτε IQ), αλλά να διασφαλίζει δίκαιες ευκαιρίες σε όλους. Η Elizabeth Anderson (2010) επικρίνει τη "μεριτοκρατική ιδεολογία" ως ψευδαίσθηση. Ότι δηαλδή κρύβει πίσω από τον μανδύα της "δικαιοσύνης" τις βαθιές ανισότητες που υπονομεύουν την ουσία της κοινωνικής αλληλεγγύης.
Συμπέρασμα
Το The Bell Curve μπορεί να πλασάρεται ως ουδέτερη επιστήμη, αλλά στην ουσία είναι μια πολιτική θέση μεταμφιεσμένη σε επιστήμη. Υποτιμά τη δυναμική της ανθρώπινης ανάπτυξης, παρερμηνεύει τη γενετική, και επαναφέρει ιδέες που κάποτε ντύνονταν με τη ρητορική της ευγονικής. Αντί για έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αξιολογούνται με βάση έναν αριθμό, η φιλοσοφική και επιστημονική παράδοση μας καλεί να θυμόμαστε κάτι βασικό. Πως όλοι έχουν αξία επειδή είναι άνθρωποι και όχι επειδή είναι "έξυπνοι".
Από τις αφηρημένες έννοιες της φιλοσοφίας και τις διαμάχες των κοινωνικών επιστημών, θα περάσουμε λίγο και στη γενετική που θεωρητικά είναι ένα πεδίο που έχει πιο "στέρεα" δεδομένα. Γονίδια, δείγματα, άνθρωποι με λευκές ρόμπες κλπ Όλα μοιάζουν αντικειμενικά. Ίσως. Αλλά και εδώ, το πώς ερμηνεύεις τους αριθμούς κρύβει αρκετές παγίδες.
Σχόλιο με το σχόλιο σε κάποια στιγμή η κουβέντα είχε πάει λίγο παραδίπλα και είχα διαφωνήσει με τον παλιό συνφορουμίτη Ελβετό (γύρνα πίσω ή έστω τηλεφώνα) σχετικά με το τι θα πει να είναι κάποιος έξυπνος ή τι είναι νοημοσύνη γενικότερα. Είναι ένα θέμα για το οποίο ομολογώ δεν είχα καμία ιδιαίτερη γνώση όμως ήξερα πως η "ευφυια" έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν για ζοφερούς σκοπούς. Δεν θα ξεχάσω ποτέ στη ζωή μου τον συνφορουμίτη που είχε δηλώσει ότι οι λευκοί αθλητές είναι πιο έξυπνοι γιατί είναι λιγότερο αθλητικοί και άρα πρέπει να επιβιώσουν αλλιώς.
Τέλος πάντων, τι πιο λογικό από το να περάσω 4-5 μήνες διαβάζοντας για το θέμα και οργανώνοντας μία περίπου τεκμηριωμένη άποψη την οποία δεν ζήτησε κανείς; Το ποστ αυτό βγήκε πραγματικά τεράστιο οπότε θα το κόψω σε μέρη. Στο πρώτο μέρος Θα γράψω γύρω από ένα βιβλίο, το "The Bell Curve" το οποίο επικαλούνται πολλοί όταν αναφέρονται σε θέματα κληρονομηκότητας και νοημοσύνης. Έκατσα και το διάβασα ώστε να μη φάτε εσείς το σκατό. You're welcome. Στο δεύτερο μέρος θα μιλήσουμε για γενετική και πιο "στέρεη" επιστήμη. Στο τρίτο μέρος θα δούμε τι μας λένε κάποιοι αγαπημένοι σας στοχαστές για τη νοημοσύνη ενώ στο τέλος θα πιάσουμε τον μύθο της αξιοκρατίας (και θα βάλουμε λιγάκι AI).
Μία μικρή διευκρίνηση: στην πορεία αυτής της (ας το πούμε) μελέτης, έχει γίνει χρήση του ChatGPT ειδικά στην αρχή όταν προσπαθούσα να βρω τις σημαντικές αναφορές και μελέτες στον χώρο. Παρ΄όλα αυτά έκατσα και τις διάβασα ολόκληρες. Φυσικά, υπάρχουν προσωπικά biases στην ερμηνεία αν και προσπαθώ πάντα να παρουσιάζω τα αποτελέσματα ως έχουν. Προσπάθησα να βρω ελληνικές έννοιες για διάφορους όρους ώστε να διαβάζεται πιο εύκολα το κείμενο αν και σε μερικά σημεία μπορεί να φαίνεται λίγο cringe
Όπως πάντα, στοιχειοθετημένη κριτική είναι πάντα ευπρόσδεκτη όπως και σχόλια πάνω στο ύφος/γράψιμο
Εισαγωγή
Στην εποχή μας (πιο πολύ από παλαιότερα) η λέξη νοημοσύνη έχει καταντήσει να σημαίνει είτε "υψηλό IQ" είτε “καλή βαθμολογία σε τεστ". Πίσω όμως από την άνεση με την οποία μετράμε, συγκρίνουμε και αξιολογούμε ανθρώπους, κρύβεται ένα από τα πιο βαθιά, δύσκολα και φιλοσοφικά ερωτήματα: τι θα πει να είσαι έξυπνος; Είναι η σκέψη μια αριθμητική ικανότητα; Είναι ταλέντο; Είναι αρετή; Ή μήπως είναι απλώς το όνομα που δίνουμε στους νικητές εκ των υστέρων;
Θα κάνω μια προσπάθεια να εξετάσω τη νοημοσύνη από όλες τις μεριές που μπορούσα να σκεφτώ: γενετική, ψυχολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία και θα βάλω λίγη τεχνητή έτσι για να έχει buzzwords το κείμενο. Δεν θα ψάξω να δώσω έναν "σωστό ορισμό", αλλά να δω πώς οι τρόποι με τους οποίους μιλάμε για τη νοημοσύνη επηρεάζουν τις ζωές μας πολύ πιο απ’ όσο νομίζουμε.
The Bell Curve: Μια φιλοσοφική και ψυχολογική αποδόμηση
Το The Bell Curve (1994) των Richard Herrnstein και Charles Murray είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα βιβλία των τελευταίων δεκαετιών. Οι συγγραφείς υποστήριξαν ότι η νοημοσύνη και συγκεκριμένα το IQ είναι ο βασικός παράγοντας που καθορίζει τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Επιπλέον, ισχυρίστηκαν πως το IQ είναι σε μεγάλο βαθμό κληρονομικό, σταθερό, και άνισα κατανεμημένο ανάμεσα σε φυλετικές ομάδες. Εν ολίγοις: όποιος γεννιέται με "χαμηλό IQ", ας μην περιμένει πολλά από τη ζωή. Και όποια κοινωνική πολιτική προσπαθεί να αλλάξει αυτό το δεδομένο, είναι μάταιη. Ή, όπως θα το έλεγαν οι ίδιοι, "αντιεπιστημονική".
Δεν χρειάζεται καν να σας πω ότι αυτή η θεωρία στηρίζεται σε παρερμηνεύσεις, στατιστικά τεχνάσματα και φιλοσοφικά άλματα πίστης. Παρακάτω ακολουθεί μια αναλυτική αποδόμηση των βασικών αξόνων του έργου, με βάση τη σύγχρονη ψυχολογία και τη φιλοσοφία.
Τι είναι η "νοημοσύνη"; (Και γιατί δεν είναι ένας αριθμός)
Οι συγγραφείς βασίζονται στον λεγόμενο γενικό παράγοντα νοημοσύνης (g), ένα στατιστικό κατασκεύασμα που προκύπτει από τη συσχέτιση επιδόσεων σε διαφορετικά τεστ. Υποστηρίζουν ότι το IQ μετρά με αξιοπιστία αυτόν τον παράγοντα και άρα αποκαλύπτει τη "γνωστική αξία" ενός ανθρώπου. Όμως η ψυχολογική κοινότητα απέχει έτη φωτός από μια τόσο μονοδιάστατη θεώρηση. Ο Howard Gardner (1983) προτείνει τις πολλαπλές νοημοσύνες: γλωσσική, χωρική, μουσική, κιναισθητική, διαπροσωπική, ενδοπροσωπική κλπ. Άλλος γράφει ποιήματα, άλλος επιδιορθώνει αυτοκίνητα με κλειστά μάτια, άλλος στέλνει μία μπάλα με 100 χμ/ώρα σε ένα παραθυράκι 2x2 από τα 30 μέτρα. Και όμως, όλοι είναι ευφυείς με τον δικό τους τρόπο. Ο Robert Sternberg (1985) προτείνει την τριαρχική θεωρία: αναλυτική, δημιουργική και πρακτική νοημοσύνη. Μόνο η πρώτη σχετίζεται με το IQ. Οι άλλες δύο, δηλαδή η φαντασία και η "κοινή λογική", είναι αόρατες για τα τεστ.
Αναφορές:
* Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences.
* Sternberg, R. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence.
Φιλοσοφικά, η αντίληψη ότι η νοημοσύνη είναι μια "ουσία" με σταθερή τιμή παραπέμπει σε ουσιοκρατική θεώρηση (essentialism) δηλαδή την ιδέα ότι το ποιοι είμαστε καθορίζεται από κάποιο εσωτερικό χαρακτηριστικό. Ο Αριστοτέλης θα διαφωνούσε. Η ανθρώπινη αξία, για εκείνον, σχετίζεται με την καλλιέργεια αρετών και τη συμμετοχή στην πόλις και όχι με το πόσο γρήγορα βρίσκουμε ποιος αριθμός είναι ο επόμενος στη σειρά.
Κληρονομικότητα και το "γονιδιακό" λάθος
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα του βιβλίου είναι ότι το IQ είναι κατά 40%-80% κληρονομήσιμο. Άρα, υποστηρίζουν οι συγγραφείς, οι ατομικές διαφορές (και ίσως και οι "φυλετικές"), είναι σε μεγάλο βαθμό γενετικά καθορισμένες. Εφόσον το "έχεις ή δεν το έχεις", τότε τα κοινωνικά προγράμματα δεν έχουν και μεγάλη χρησιμότητα. Όμως αυτό αποτελεί θεμελιώδη παρανόηση του όρου "κληρονομικότητα". Το ποσοστό αυτό αφορά την ποικιλία των αποτελεσμάτων μέσα σε έναν πληθυσμό, και μόνο σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Δεν λέει τίποτα για το αν ένα χαρακτηριστικό είναι "γενετικά προκαθορισμένο". Η έρευνα στο Eric Turkheimer et al (2003) έδειξε ότι η κληρονομικότητα του IQ μειώνεται δραματικά σε παιδιά από φτωχές οικογένειες. Δηλαδή, όταν οι συνθήκες είναι δύσκολες, η επίδραση του περιβάλλοντος υπερκαλύπτει τα γονίδια. Όταν όλα πάνε καλά, τότε η γενετική παίζει περισσότερο ρόλο. Επιπλέον, το "φαινόμενο Flynn" καταγράφει σταθερή αύξηση των IQ scores παγκοσμίως τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί γονιδιακά. Άρα; Το IQ επηρεάζεται σημαντικά από τη μόρφωση, τη διατροφή, την πολυπλοκότητα της καθημερινότητας. Mε άλλα λόγια, από την κουλτούρα και την ιστορία.
Ενδεικτικές αναφορές:
* Turkheimer, E. et al. (2003). Socioeconomic status modifies heritability of IQ in young children.
* Flynn, J. (2007). What is Intelligence?.
* Scarr, S. & Weinberg, R. (1992). The Minnesota Transracial Adoption Study.
Η Susan Oyama (1985), στο έργο της The Ontogeny of Information, υποστηρίζει πως δεν υπάρχει "ξεκάθαρος" διαχωρισμός ανάμεσα σε γονίδια και περιβάλλον και κάθε ιδιότητα είναι το αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης. Και ο Αριστοτέλης, αν και χωρίς DNA τεστ, είχε πει (σε λίγο ελεύθερη ερμηνεία) ότι η δύναμις δεν είναι πεπρωμένο, η ενέργεια (το τι κάνεις με αυτή) είναι που μετρά.
Η υπερτίμηση του IQ ως προγνωστικός δείκτης
Το The Bell Curve υποστηρίζει ότι το IQ προβλέπει καλύτερα από κάθε άλλο παράγοντα την επιτυχία στη ζωή: σταδιοδρομία, εισόδημα, εγκληματικότητα (!), και ακόμη και τον κίνδυνο πρόωρης γέννας. Η αλήθεια είναι πως το IQ συσχετίζεται με τις σχολικές επιδόσεις και την "παραδοσιακή" επιτυχία (Deary et al. 2007). Όμως η συσχέτιση δεν σημαίνει αιτιότητα. Άπειροι κοινωνικοί παράγοντες συνυπάρχουν με το IQ όπως παιδεία, υποστήριξη από το σπίτι, υγεία, προσδοκίες των δασκάλων κλπ.
Ο James Heckman, νομπελίστας οικονομολόγος, έδειξε ότι το IQ δεν είναι καλύτερος προγνωστικός δείκτης από την επιμέλεια ή τις κοινωνικές δεξιότητες. Η Angela Duckworth (2005) επιβεβαίωσε ότι η αυτοπειθαρχία προβλέπει την επιτυχία στο σχολείο καλύτερα από το IQ.
Ενδεικτικές αναφορές:
* Deary, I. et al. (2007). Intelligence and educational achievement.
* Duckworth, A. & Seligman, M. (2005). Self-discipline outdoes IQ in predicting academic performance.
* Heckman, J. (1995). Lessons from The Bell Curve.
Ο Foucault, στο Discipline and Punish, θα έλεγε πως η κοινωνία αναζητά αριθμούς για να επιτηρεί και να ιεραρχεί. Και η Martha Nussbaum, με την προσέγγιση των "δυνατοτήτων" (capabilities), θα έλεγε ότι η ανθρώπινη αξία δεν χωρά σε ένα τεστ πολλαπλών επιλογών.
Φυλή και νοημοσύνη: η επιστημονικοφανής προκατάληψη
Το πιο εμπρηστικό (δεν ξέρω αν είναι η κατάλληλη λέξη αυτή) σημείο του The Bell Curve είναι η αναφορά στις φυλετικές διαφορές στο IQ, με την "υποσημείωση" ότι μπορεί να έχουν γενετική βάση. Εδώ θα το κάνω λίγο λιανά:
Δεν υπάρχει καμία σοβαρή επιστημονική ένδειξη ότι οι φυλετικές διαφορές στο IQ είναι γενετικής φύσης και η American Psychological Association (APA) το έχει τονίσει ήδη από το 1996 στην έκθεσή της Intelligence: Knowns and Unknowns.
Οι διαφορές που παρατηρούνται σχετίζονται με ανισότητες πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση, φτώχεια, περιθωριοποίηση, προκατάληψη, stereotype threat, και πολιτικές διακρίσεις. Η Naomi Zack, φιλόσοφος της επιστήμης, επισημαίνει ότι οι φυλετικές κατηγορίες δεν αντιστοιχούν σε βιολογικές οντότητες, αλλά σε κοινωνικές κατασκευές με πολιτικό φορτίο.
Ηθική και κοινωνικές συνέπειες: από τη στατιστική στην πολιτικήΌταν προσποιείσαι ότι η στατιστική ουδετερότητα μπορεί να διαχωριστεί από την κοινωνική προκατάληψη, τότε κάνεις επιστήμη χωρίς ήθος.
Το τελευταίο μέρος του βιβλίου ανοίγει τον ασκό του Αιόλου. Αφού το IQ είναι σταθερό και άνισα κατανεμημένο, γιατί να επενδύουμε στην κοινωνική ισότητα; Μήπως καλύτερα να αφήσουμε την "φυσική" ιεραρχία να κάνει τη δουλειά της; Εδώ έχουμε ένα κλασικό παράδειγμα του naturalistic fallacy. Το ότι κάτι "είναι" έτσι, δεν σημαίνει ότι "πρέπει" να είναι έτσι. Ο Rawls, στο A Theory of Justice, τόνισε ότι η κοινωνία δεν πρέπει να ανταμείβει τους ανθρώπους επειδή γεννήθηκαν με προνόμια (είτε αυτά λέγονται πλούτος είτε IQ), αλλά να διασφαλίζει δίκαιες ευκαιρίες σε όλους. Η Elizabeth Anderson (2010) επικρίνει τη "μεριτοκρατική ιδεολογία" ως ψευδαίσθηση. Ότι δηαλδή κρύβει πίσω από τον μανδύα της "δικαιοσύνης" τις βαθιές ανισότητες που υπονομεύουν την ουσία της κοινωνικής αλληλεγγύης.
Συμπέρασμα
Το The Bell Curve μπορεί να πλασάρεται ως ουδέτερη επιστήμη, αλλά στην ουσία είναι μια πολιτική θέση μεταμφιεσμένη σε επιστήμη. Υποτιμά τη δυναμική της ανθρώπινης ανάπτυξης, παρερμηνεύει τη γενετική, και επαναφέρει ιδέες που κάποτε ντύνονταν με τη ρητορική της ευγονικής. Αντί για έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αξιολογούνται με βάση έναν αριθμό, η φιλοσοφική και επιστημονική παράδοση μας καλεί να θυμόμαστε κάτι βασικό. Πως όλοι έχουν αξία επειδή είναι άνθρωποι και όχι επειδή είναι "έξυπνοι".
Από τις αφηρημένες έννοιες της φιλοσοφίας και τις διαμάχες των κοινωνικών επιστημών, θα περάσουμε λίγο και στη γενετική που θεωρητικά είναι ένα πεδίο που έχει πιο "στέρεα" δεδομένα. Γονίδια, δείγματα, άνθρωποι με λευκές ρόμπες κλπ Όλα μοιάζουν αντικειμενικά. Ίσως. Αλλά και εδώ, το πώς ερμηνεύεις τους αριθμούς κρύβει αρκετές παγίδες.
), οι "μη ικανοί" επαναστατούν. Όμως η λέξη meritocracy υιοθετήθηκε από πολιτικούς και τεχνοκράτες ως ιδανικό. Ο Young μάλιστα έγραψε αργότερα άρθρο στους Times για να πει: "Μάλλον δεν καταλάβατε τι ήθελα να πω".
BasketForum – Ιστορικό Αρχείο